Kayaçlar ve Çeşitleri

Minerallerin bir araya gelmesiyle oluşan katı malzemelere kayaç denir. Kayaçlar, oluşumlarına göre; magmatik, sedimanter ve metamorfik kayaçlar olarak üçe ayrılırlar. Yeryuvarı yüzeyindeki kayaçların %75’i sedimanter kayaçlar iken, magmatik ve metamorfik kayaçlar sadece %25’lik bir alan kaplar. Buna karşılık yer kabuğundaki kayaçların hacimce %25’ini sedimanter kayaçlar oluşturur.

kay

Yukarıdaki hava fotoğrafında renklendirilerek gösterilen bölgeler Türkiye’deki magmatik kayaçları göstermektedir. Diğer bölgeler ise sedimanter kayaçların ya da sedimantasyon sonucu oluşan alüvyonların bulunduğu bölgelerdir.

Magmatik Kayaçlar
Magmanın, yeryüzüne çıkarak ya da derinlerde kalarak soğuması sonucu oluşan kayaçlar, magmatik kayaç olarak tanımlanır. Soğuma derinlerde meydana geldiyse oluşan kayaçlar plütonik kayaç, soğuma yüzeyde meydana geldiyse oluşan kayaçlar volkanik kayaç olarak adlandırılır. Derinlerde, magma ile ortam arasındaki sıcaklık farkı az olduğu için soğuma uzun bir süre içinde gerçekleşir. Bu yüzden oluşan kayaçlardaki kristal taneleri büyük ve birbirine yakın boyutlarda olur. Yüzeyde meydana gelen soğumalarda ise kayacı oluşturan magma ile ortam arasında büyük bir sıcaklık farkı olduğu için soğuma kısa sürede meydana gelir ve bu yüzden tane boyları küçük olur. Siz de elinize aldığınız volkanik bir kayacın tane boylarına bakarak derinlerde mi yoksa yüzeyde mi soğuyarak oluştuğunu anlayabilirsiniz.

Kayacı oluşturan magmanın SiO2 oranına göre, yani asidik ve bazik oluşuna göre farklı isimler verilmektedir.

Eğer kayacı oluşturan magmadaki SiO2 oranı;
> %63 ise Asidik Magma
%63-%52 ise Ortaç Magma
%52-%45 ise Bazik Magma
< %45 ise Ultrabazik Magma olarak adlandırılır. Granit, derinlerde soğumayla oluşan (plütonik) asidik (SiO2 oranı > %63) bir magmatik kayaç iken, Bazalt; yüzeyde soğumayla oluşan (volkanik) bazik (SiO2 oranı: %45-%52) bir magmatik kayaçtır.

estergon

Yukarıdaki fotoğrafta Ankara’nın Keçiören ilçesinde bulunan Estergon Kalesi’nin üzerinde bulunduğu kayaçları görüyoruz. Bu kayaçlar, günümüzden yaklaşık 15 milyon yıl önce ortaç bir magmanın (SiO2 oranı: %52-%63) yüzeye ulaşıp soğuması sonucu oluşmuş (volkanik), andezit olarak adlandırılan magmatik bir kayaçtır.

Sedimanter Kayaçlar
Kayaçların, bozunup ayrışarak oluşan kırıntılarının; rüzgar, akarsu ve yer çekimi gibi etkilerle etrafına göre çukur olan bölgelerde birikip taşlaşması (diyajenez) sonucu oluşan kayaçlar sedimanter kayaç olarak tanımlanır. Sedimanter kayaçlar, yeryuvarı yüzeyinin yaklaşık %75’ini oluşturur. Petrol, kömür ve doğalgaz gibi karbon bazlı önemli enerji kaynakları sedimanter kayaçlar içinde bulunduğundan dolayı sedimanter kayaçlar yerbilimlerinde önemli bir yere sahiptir.

kçt

Yukarıdaki fotoğrafta, Kastamonu’nun Tosya ilçesi sınırları içinde bulunan bir arazide sedimanter bir kayaç türü olan kireçtaşlarını görüyoruz. Bu kireçtaşları, günümüzden yaklaşık 180 milyon yıl önce (mesozoyik dönem) deniz tabanında çökelmeler sonucu oluşup zaman içinde denizin kuruması ile yüzeye çıkarak tektonizmanın etkisiyle bu görünümü almıştır.

Metamorfik Kayaçlar
Sedimanter ya da magmatik kayaçların başkalaşım geçirmesi (metamorfizmaya uğraması) sonucu meydana gelen kayaçlar metamorfik kayaç olarak tanımlanır. Metamorfizmanın; kontakt metamorfizma, hidrotermal metamorfizma ve kataklastik metamorfizma gibi oluşumlarına göre çeşitli türleri vardır. Mermer, kireçtaşının başkalaşım geçirmesi ile şist ise kiltaşının başkalaşım geçirmesi ile oluşmuş birer metamorfik kayaçtır.

10010625156-0

Yukarıdaki şekilde ise metamorfik (başkalaşım) bir kayaç türü olan mermer gösterilmektedir. Mermer, yüksek sıcaklık ve basınca maruz kalan kireçtaşlarının başkalaşımı sonucu oluşmuştur.

Cevap Yaz